ДУСЛЫК )))

Империянең үз тамырларына кайту алдында куркуы XX гасыр башында Русия империясенең чиновниклары һәм православ миссионерлары бер үк күренеш турында борчылып яза башлый. Алар моны «диннән төшү» дип атый. Чынлыкта исә сүз башка нәрсә турында бара: чукындырылган татарларның үз диненә, үз мәдәниятенә һәм үз халкына кире кайтуы турында. Моның ачык мисалларының берсе — православ миссионеры Дмитрий Кобловның 1910 елда чыккан «Идел буе краеның инородецларын татарлаштыру» дигән китабы. Анда ул борчылып таный: чукындырылган татарлар арасында кире кайту хәрәкәте кимеми, киресенчә, киңәя һәм көчәя. Империя хакимияте өчен бу бик куркыныч сигнал була. Коблов ачык итеп яза: хәтта «православ динендә нык торучы» дип саналган чукындырылган татарлар да вакыт узу белән исламга кире кайтырга мөмкин. Моның сәбәбе бик гади: алар үз халкы арасында яшәвен дәвам итә, телен, гореф-гадәтләрен саклый һәм мөселман татарлары белән туганлык хисен югалтмый. Нәкъ менә шул бәйләнеш көчләп чукындыру сәясәтенең нигезен җимерә. Миссионерларны аеруча борчыган нәрсә — татарларның Идел буе башка халыкларына йогынтысы. Коблов үзе дә таный: күп төбәкләрдә чуашлар һәм мари халкы татар мохитенең көчле мәдәни һәм дини тәэсирен тоя. Алар татарлар белән янәшә яшәгән урыннарда ислам тарала, төрки мәдәни бәйләнешләр көчәя, ә империя идеологлары моны курку белән «татарлашу» дип атый. Бу юллар гади миссионер язмасы гына түгел. Бу — колониаль хакимиятнең куркуын күрсәткән документ. Империя яхшы аңлаган: бернинди дәүләт басымы да төп халыкларны үз диненнән, теленнән һәм тарихи хәтереннән тулысынча аера алмый. Чукындырудан дистәләрчә еллар узгач та кешеләр үзләренең тамырларына кире кайта. Һәм нәкъ менә шул кайту империя төзергә тырышкан «уңышлы ассимиляция» мифын җимерә.